Repo nedir? Ters repo, getiri ve risk

Repo, İngilizce "repurchase agreement" (geri alım anlaşması) ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçesi de tam olarak budur: geri alım vaadiyle satım.

İşin özü şu: Bir taraf elindeki bir menkul kıymeti (genellikle Hazine bonosu, devlet tahvili gibi sabit getirili bir kâğıt) karşı tarafa satar, ama aynı anda bunu belirli bir tarihte, önceden anlaşılan daha yüksek bir fiyattan geri alacağına söz verir.

Başka bir deyişle repo, görünüşte bir alım-satım, özünde ise teminatlı bir kısa vadeli borç verme/alma işlemidir. Menkul kıymet, paranın güvencesi (teminatı) gibi durur. Vade gelince:

• Parayı veren taraf, verdiği parayı artışla (faizle) geri alır.
• Menkul kıymeti satan taraf, kâğıdını geri alır.

Vadeler çoğunlukla çok kısadır. En yaygın olanı gecelik repo (overnight), yani bugün yatırıp ertesi iş günü çözülen işlemdir. Birkaç günlük veya birkaç haftalık vadeler de mümkündür. Bireysel yatırımcı için repo, genelde bankası ya da aracı kurumu üzerinden, atıl parayı çok kısa süre değerlendirmek için kullanılan bir araçtır.

Repo ve ters repo ayrı ürünler değildir; aynı işlemin iki farklı taraftan görünümüdür. Bir işlem birisi için "repo" ise, karşı taraf için "ters repo"dur.

• Repo (geri alım taahhüdüyle satım): Menkul kıymeti elinde tutup satan, parayı alan tarafın bakış açısıdır. Bu taraf parayı borçlanır, kâğıdını geçici olarak verir, vade sonunda parayı faiziyle geri öder ve kâğıdını alır.
• Ters repo (geri satım taahhüdüyle alım): Parayı veren, menkul kıymeti geçici olarak alan tarafın bakış açısıdır. Bu taraf parasını kısa süreliğine borç verir, karşılığında bir teminat (menkul kıymet) tutar ve vade sonunda parasını faiziyle geri alır.

Bir bireysel yatırımcı olarak bankaya/aracı kuruma para yatırıp kısa vadeli getiri elde ediyorsan, sen genellikle parayı veren taraf konumundasındır. Halk arasında bu da çoğu zaman kısaca "repo yapmak" diye anlatılır; teknik olarak senin tarafın çoğu durumda ters repo mantığına denk gelir. İsim ne olursa olsun, senin için sonuç şudur: parayı kısa süre verirsin, vade sonunda anaparanı önceden belli bir oran üzerinden hesaplanan getiriyle geri alırsın.

Repoda getiri, alış fiyatı ile geri alım fiyatı arasındaki farktan doğar. Sen parayı verirsin (kâğıdı bir fiyattan alırsın), vade sonunda kâğıdı daha yüksek bir fiyattan geri satarsın; aradaki fark senin getirindir. Pratikte bu, üzerinde anlaşılan bir repo faizi (oranı) olarak ifade edilir.

Getiri şu üç şeye bağlıdır:

1. Anapara: Verdiğin tutar.
2. Repo oranı (yıllık): Üzerinde anlaşılan faiz.
3. Vade (gün sayısı): Paranın kaç gün bağlı kaldığı.

Basit getiri mantığı (vergi öncesi, brüt) şöyle kurulur:

Brüt getiri = Anapara × (Yıllık oran) × (Gün sayısı / 365)

Örnek mantık (sadece hesaplamayı göstermek için, oran temsilidir): 100.000 TL'yi, yıllık %40 brüt repo oranıyla, 1 gün (gecelik) bağladığını varsayalım.

• Brüt getiri = 100.000 × 0,40 × (1 / 365)
• = 100.000 × 0,40 × 0,00274
• ≈ 109,6 TL (bir günlük brüt kazanç)

Vade kaç günse, gün sayısını ona göre değiştirirsin (7 gün için 7/365, 30 gün için 30/365 gibi). Repo oranı piyasa koşullarına ve TCMB politika faizine çok yakından bağlıdır; faiz ortamı değiştikçe repo oranları da değişir. Bu yüzden bu sayfada sabit bir oran vermiyoruz; oranlar sürekli değişir ve hızla bayatlar. Güncel repo oranını ve örnek net getiriyi FinansZeka'ya sorabilirsin.

Repo getirisi, bireysel yatırımcıda genellikle stopaj (kaynakta kesinti) yoluyla vergilendirilir. Yani vergi, getiriden otomatik olarak kesilir; ek bir beyanname vermen çoğu durumda gerekmez. Eline geçen tutar zaten net olur.

İşleyişin mantığı şudur:

Net getiri = Brüt getiri − (Brüt getiri × Stopaj oranı)

Örnek mantıkla (oranlar temsilidir): brüt getirin 100 TL ve stopaj oranı %15 olsaydı, 100 × 0,15 = 15 TL kesilir, elinde 85 TL kalırdı.

Burada dikkat edilmesi gereken iki nokta var:

• Stopaj anaparadan değil, yalnızca getiriden kesilir. Anaparan vergiye tabi değildir.
• Repoya uygulanan stopaj oranı devlet kararnameleriyle dönem dönem değiştirilebilir ve farklı ürünlerde (mevduat, repo, tahvil) farklı olabilir. Bu yüzden bu sayfada tek bir sabit oran yazmıyoruz; güncel oran değişmiş olabilir. Bugün geçerli repo stopaj oranını ve bu orana göre net getiriyi FinansZeka'ya sorabilirsin.

Karşılaştırma yaparken her zaman net (vergi sonrası) getiriye bak; çünkü bir aracın brüt oranı yüksek görünse de stopaj sonrası elinde kalan tutar farklı olabilir.

Repo, kısa vadeli ve teminatlı yapısı nedeniyle düşük riskli bir araç olarak görülür, ama "risksiz" demek doğru olmaz. Bilinmesi gereken başlıca riskler şunlardır:

• Karşı taraf (kredi) riski: Parayı verdiğin kurumun (banka/aracı kurum) vade sonunda yükümlülüğünü yerine getirememesi ihtimalidir. Repoda teminat olarak menkul kıymet tutulması bu riski azaltır; sağlam ve denetlenen kurumlarla çalışmak önemlidir.
• Teminatın değer riski: Teminat olarak tutulan menkul kıymetin değeri dalgalanabilir. Çok kısa vadeli (gecelik) işlemlerde bu etki sınırlı kalır.
• Yeniden yatırım / faiz riski: Repo vadesi çok kısa olduğu için, vade dolduğunda parayı tekrar değerlendirmen gerekir. O an piyasadaki repo oranı düşmüşse, yeni getirin önceki kadar olmayabilir. Yani repo seni faiz oranındaki düşüşlere karşı kilitlemez.
• Likidite tarafı: Repo zaten çok kısa vadeli olduğu için likidite genelde sorun değildir; ama vadesinden önce "bozdurmak" her zaman ya mümkün olmaz ya da koşulları farklı olur.

Önemli bir nokta: Repo, mevduat değildir. Klasik mevduatın aksine repo işlemleri çoğu durumda devlet mevduat sigortası (TMSF güvencesi) kapsamında değerlendirilmez. Bu, repoyu kötü yapmaz; sadece güvencenin kurumun sağlamlığına ve tutulan teminata dayandığını gösterir. Bu nedenle hangi kurumla, hangi teminatla işlem yaptığını bilmek değerlidir.

Repo, özellikle çok kısa süre boşta kalacak parayı değerlendirmek isteyenler için düşünülen bir araçtır. Tipik kullanım: hafta sonu, birkaç günlük ya da bir gecelik atıl nakdi getirisiz bırakmamak.

Benzer kısa vadeli araçlarla kabaca kıyaslarsak (karar değil, sadece kavramsal çerçeve):

• Vadeli mevduata göre: Repo genelde çok daha kısa vadelidir ve esnektir, ama mevduat sigortası mantığı farklıdır. Mevduatın getirisi de stopaja tabidir; ikisini karşılaştırırken net getiriye bakmak gerekir.
• Para piyasası / likit fonlara göre: Bu fonlar da kısa vadeli araçlara (repo dâhil) yatırım yapar; tek bir işlem yerine bir sepet sunar. Avantaj-dezavantajları masraf ve esneklik açısından farklıdır.
• Döviz veya altına göre: Repo Türk lirası cinsinden, oranı baştan belli bir getiridir; döviz/altında ise getiri fiyat hareketine bağlıdır ve baştan belli değildir.

Karar verirken kendine sorman gereken sorular: Parayı ne kadar süre bağlayabilirim? Net getiri (stopaj sonrası) nedir? Hangi kurumla ve hangi teminatla işlem yapıyorum? Enflasyon karşısında reel getirim ne olur? Bu sorulara senin koşullarına göre güncel rakamlarla yanıt için FinansZeka'ya sorabilirsin.