Vadeli mevduat faizi nasıl çalışır? Brütten net getiriye

Vadeli mevduat, parayı belirli bir süre (vade) boyunca bankada tutmayı kabul ettiğin bir hesaptır. Karşılığında banka sana bu süre için bir faiz öder. Vadeden önce parayı çekersen çoğu durumda o döneme ait faizi kaybedersin (vade bozulur): anaparan durur ama getiri elinden gider.

İki kavramı baştan ayırmak işin temeli:

• Anapara: Yatırdığın asıl tutar. Vade sonunda bu sana aynen geri döner.
• Faiz: Anaparanın üzerine bankanın eklediği getiri.

Türkiye'de standart vadeli mevduatta faiz genellikle basit faiz mantığıyla ve vade sonunda ödenir. Yani 3 aylık bir hesapta faiz her gün hesaba damlamaz; vade dolduğunda toplu olarak yansır. Bazı bankalar vade dolunca anaparayı ve faizi otomatik yeni bir vadeye atar (yenileme); bu durumda bir sonraki dönemde faiz, büyümüş bakiye üzerinden işler ve etki bileşik faize benzer.

Bankanın ekranında veya reklamında gördüğün oran neredeyse her zaman brüt yıllık faiz oranıdır; yani vergi kesilmeden önceki orandır. Mevduat faizi bir gelir olduğu için devlet bu faizden stopaj (kaynakta kesilen vergi) alır. Cebine giren tutar, stopaj düşüldükten sonraki net faiztir.

Önemli iki nokta:

• Stopaj anaparadan değil, sadece faizden kesilir. Yatırdığın para asla vergilenmez; yalnızca kazandığın faiz vergilenir.
• Stopajı banka senin yerine keser ve devlete öder. Sen ayrıca bir beyanname vermek zorunda kalmazsın; hesabına net tutar geçer. (Stopaj konusunu daha genel olarak stopaj rehberinde anlatıyoruz.)

Kabaca ilişki şöyle:

Net faiz = Brüt faiz − (Brüt faiz × Stopaj oranı)

Yani brüt faiz 100 TL ve stopaj oranı %5 ise, 5 TL vergi kesilir, elinde 95 TL net faiz kalır.

Türk Lirası vadeli mevduatta stopaj oranı vadenin uzunluğuna göre farklıdır. Mantık şudur: devlet parayı daha uzun süre bağlamayı teşvik etmek için uzun vadede daha düşük stopaj uygular. Yapısal kademeler (Gelir Vergisi Kanunu Geçici 67 çerçevesinde) şu mantıkla çalışır:

• 6 aya kadar (kısa vade): en yüksek stopaj oranı.
• 6 ay ile 1 yıl arası (orta vade): daha düşük oran.
• 1 yıldan uzun vade: en düşük oran.

Yani aynı brüt faiz oranıyla bile, daha uzun vadede faizinden daha az vergi kesildiği için net getirin görece daha yüksek olabilir. Vadesiz (istediğin an çekilebilen) hesaplarda ise stopaj oranı belirgin biçimde daha yüksektir.

Döviz tevdiat hesaplarında (dolar, euro mevduatı) stopaj oranları TL mevduattan farklı ve genelde daha yüksektir; orada ayrıca kur riski devreye girer, çünkü getiriyi TL'ye çevirdiğinde kurun yönü sonucu değiştirir. Bunu döviz kuru riski rehberinde ele alıyoruz.

Bu oranlar zaman zaman düzenlemelerle değişebildiği için bu sayfada tek bir güncel orana çakılmıyoruz. Vade ve para birimine göre güncel stopaj oranını FinansZeka'ya sorabilirsin — sana o günkü orana göre net getiriyi hesaplar.

Brüt yıllık faiz oranı genelde yıllık verilir, ama vaden 12 aydan kısaysa o oranın tamamını kazanmazsın; vade kadarını kazanırsın. Hesap dört adımda yürür:

1. Dönem brüt faizini bul. Yıllık oranı vadenin yıla oranıyla çarp. Dönem brüt oranı = Yıllık brüt oran × (Vade ayı ÷ 12)

2. Brüt faiz tutarını bul. Brüt faiz = Anapara × Dönem brüt oranı

3. Stopajı düş. Stopaj = Brüt faiz × Stopaj oranı

4. Net faizi ve vade sonu toplamı bul. Net faiz = Brüt faiz − Stopaj Vade sonu toplam = Anapara + Net faiz

Bu sıralama, kısa vadeli bir mevduatta neden "yıllık %X" oranının tamamını görmediğini açıklar: 3 ay parayı tutuyorsan yıllık oranın kabaca dörtte birini kazanırsın, sonra ondan da stopaj kesilir.

Diyelim anaparan 100.000 TL, vade 3 ay, bankanın söylediği brüt yıllık faiz %50 ve o vade için stopaj oranı %7,5 olsun. (Bu rakamlar yalnızca yöntemi göstermek içindir; gerçek güncel faiz ve stopaj farklıdır.)

• Dönem brüt oranı: %50 × (3 ÷ 12) = %12,5
• Brüt faiz: 100.000 × %12,5 = 12.500 TL
• Stopaj: 12.500 × %7,5 = 937,50 TL
• Net faiz: 12.500 − 937,50 = 11.562,50 TL
• Vade sonu toplam: 100.000 + 11.562,50 = 111.562,50 TL

Net yıllık orana çevirmek istersen: 3 ayda %11,5625 net kazandın; bunu yıla orantılarsan (× 4) kabaca yıllık net %46 civarı bir orana denk gelir.

Dikkat: Bu "net %46" enflasyon hesaba katılmadan, yani nominal getiridir. Paranın alım gücü açısından gerçek kazancını görmek için enflasyondan arındırılmış reel getiriye bakman gerekir; bunu reel getiri ve enflasyon ve TÜFE rehberlerinde anlatıyoruz.

Hangi vadeyi veya ürünü seçeceğin tamamen senin durumuna bağlıdır; burada karar vermiyoruz, sadece bakman gereken başlıkları sıralıyoruz:

• Net mi, brüt mü? Bankalar farklı vade ve oranlar sunar; karşılaştırmayı her zaman stopaj sonrası net üzerinden yap, brüt oranlar yanıltıcı olabilir.
• Vade esnekliği: Parayı vadeden önce çekme ihtimalin varsa, vade bozulunca faizi kaybedeceğini hesaba kat. Acil ihtiyaç fonunu uzun vadeye bağlamak likidite sorunu yaratabilir.
• Enflasyon: Net faiz enflasyonun altındaysa nominal olarak para kazanıp reel olarak alım gücü kaybedebilirsin. Bu yüzden net getiriyi mutlaka güncel enflasyonla kıyasla.
• Alternatifler: Mevduat dışındaki seçeneklerin (örneğin döviz veya başka enstrümanlar) kendi riskleri ve vergi yapıları vardır. Mevduat ile dövizi karşılaştırmanın mantığını mevduat mı döviz mi rehberinde tarafsızca ele alıyoruz.

Bu bir yatırım tavsiyesi değildir; amaç hesabı ve kavramı doğru anlamandır. Güncel oranlar ve kendi tutarınla net getiri için FinansZeka'ya sorabilirsin.